Het Drents Archief waarschuwt inwoners en stamboomonderzoekers voor het gebruik van kunstmatige intelligentie (AI) bij genealogisch onderzoek. Volgens medewerkers verschijnen er in aanvragen steeds vaker verwijzingen naar documenten die bij navraag niet blijken te bestaan of naar personen die in die combinatie niet te traceren zijn. Dat leidt tot extra werk voor vrijwilligers en medewerkers en tot foutieve stambomen bij onderzoekers.
Overtuigend maar onjuist bewijs
Medewerkster Ellen van der Velds zegt tegen RTV Drenthe dat onderzoeken die deels door AI zijn opgesteld vaak zeer overtuigend lijken. Pas wanneer om archiefstukken wordt gevraagd, wordt zichtbaar dat gegevens niet kloppen of onder een ander inventarisnummer in het depot zitten. Vaak gaat het om vermelde geboorteakten, overlijdensakten of huwelijksakten die niet overeenkomen met de werkelijkheid.
"Het zit in geboorteaktes, overlijdensaktes of huwelijksaktes. Er wordt heel stellig gezegd: 'dit moet er zijn' en dat is er dan niet. Of het ligt onder heel andere inventarisnummers in ons depot."
Een concreet probleem ontstaat bij veel voorkomende namen. Van der Velds gebruikt het voorbeeld van "Jan de Vries" uit Emmen: als er geen precieze leeftijds- of familiegegevens worden meegegeven, gaat de AI zelf beredeneren welke persoon bedoeld zou kunnen zijn. Daardoor ontstaan snel onjuiste verwantschappen en foutieve conclusies in stambomen.
Druk op vrijwilligers en archief
Het is niet alleen vervelend voor particulieren die een onjuiste stamboom ontvangen; ook het archief merkt de consequenties. Vrijwilligers en medewerkers besteden soms uren of dagen aan navraag naar bronnen die uiteindelijk een dood spoor blijken. Vrijwilliger Koos Fokkens herkent het verschijnsel en ontving recent een mail waarin de opmaak — met vetgedrukte opsommingen — hem al deed vermoeden dat AI was gebruikt. Die navraag leverde niets op.
Volgens Van der Velds doet dit probleem zich niet alleen in Drenthe voor. Zij geeft aan dat de hele archiefsector ermee worstelt en dat uitwisseling met andere instellingen leert dat ongeveer 10 procent van de vragen AI‑gestuurd is, of in ieder geval dat AI is gebruikt bij het onderzoek.
Gevolgen en zorgen
De gevolgen zijn concreet:
- Onderzoekers krijgen op het eerste gezicht overtuigend bewijs, waar fouten in zitten;
- Vrijwilligers en archiefmedewerkers besteden extra tijd aan het controleren van onjuiste of niet bestaande bronnen;
- Onjuiste stambomen kunnen leiden tot verontrusting binnen families en fouten in openbare overzichten.
De melding onderstreept dat de opkomst van AI nieuwe uitdagingen brengt voor traditionele kennisinstellingen. Waar digitale hulpmiddelen het onderzoek kunnen versnellen, kan hun beperkte contextbegrip ook misleidende, geconstrueerde feiten produceren.
Praktische aandachtspunten voor onderzoekers
Op basis van de ervaringen die het archief schetst, volgen enkele aandachtspunten voor wie genealogisch werk met AI ondersteunt of van AI gegenereerde informatie gebruikt:
- Controleer altijd de primaire bron: vraag om inventarisnummers en raadpleeg het archief of depot rechtstreeks.
- Wees terughoudend bij algemene of veelvoorkomende namen zonder aanvullende identificerende gegevens.
- Let op aanwijzingen voor automatisch gegenereerde tekst, zoals ongewone opmaak of sterke stelligheid zonder bronvermelding.
Het Drents Archief benadrukt dat hulp en verificatie mogelijk blijven; het probleem zit in de extra tijdsinvestering die nodig is om AI‑gedreven claims te ontkrachten. Dat raakt zowel de vrijwilligers die veelal op vrijwillige basis werken als de professionele medewerkers die achteraf moeten uitleggen waarom een bron niet gevonden kan worden.
| Aspect | Waarneming |
|---|---|
| Aandeel AI‑gerelateerde vragen | ~10 procent van de vragen volgens sectorinformatie |
| Veelvoorkomende knelpunten | Verzonnen documenten, verkeerde inventarisnummers, onjuiste persoonsidentificatie |
| Direct gevolg | Extra tijd voor controle en navraag; soms doodlopende onderzoeken |
Het signaal van het Drents Archief is een waarschuwing voor iedereen die genealogisch onderzoek doet: gebruik AI als hulpmiddel, maar verifieer altijd bij het archief zelf. De combinatie van digitale zoekhulpmiddelen en de traditionele archiefpraktijk vereist voortaan extra waakzaamheid om te voorkomen dat overtuigende, maar onjuiste 'spookbronnen' zich verspreiden.
