น่านใช้ฝายแกนดินซีเมนต์บริหารน้ำ แก้ท่วม-แก้แล้ง ต่อยอดพัฒนาแหล่งน้ำชุมชน

จังหวัดน่านเดินหน้าบริหารจัดการทรัพยากรน้ำโดยยึดแนวทางที่สอดคล้องกับลักษณะภูมิประเทศเชิงภูเขาและระบบน้ำไหลเชี่ยว ทีมงานภาครัฐร่วมกับนักวิจัยและชุมชนดำเนินโครงการปรับปรุงพื้นที่แหล่งน้ำ พร้อมนำนวัตกรรมฝายแกนดินซีเมนต์มาใช้เป็นเครื่องมือหลักในการชะลอและกักเก็บน้ำในระดับพื้นที่ เพื่อลดผลกระทบจากน้ำหลากในฤดูฝนและบรรเทาภัยแล้งในช่วงหน้าแล้ง

ปัญหาโครงสร้างน้ำของน่าน

จังหวัดน่านมีลักษณะเป็นพื้นที่ภูเขาลาดชัน มีลำน้ำสาขาจำนวนมาก แต่ขาดระบบหน่วงและกักเก็บน้ำในระดับพื้นที่ ส่งผลให้ในฤดูฝนเกิดน้ำหลากและน้ำท่วม ขณะที่ในฤดูแล้งกลับประสบปัญหาขาดแคลนน้ำจนกระทบต่อการอุปโภคบริโภคและการเกษตร เพื่อแก้ไขเชิงระบบมีการวางแผนบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในลุ่มน้ำหลายแห่ง ได้แก่ โครงการลุ่มน้ำห้วยมุ่นและห้วยเมืองหลวงที่ครอบคลุมพื้นที่หลายตำบลของเทศบาลเมืองน่าน รวมพื้นที่ประมาณ 16,000 ไร่

หลักการและข้อดีของฝายแกนดินซีเมนต์

ฝายแกนดินซีเมนต์เป็นนวัตกรรมที่พัฒนาขึ้นโดยผู้ช่วยศาสตราจารย์ นายสัตวแพทย์ ดร.วินัย แก้วละมุล และคณะจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โดยได้รับทุนวิจัยจากสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) โครงสร้างของฝายประกอบด้วยแกนกลางที่เป็นดินผสมซีเมนต์อัดแน่น มีปีกขยายเข้าสู่ตลิ่งทั้งสองข้าง และฐานที่ฝังลึกลงไปในท้องน้ำมากกว่าความลึกปกติถึงประมาณ 2 เท่า เพื่อเพิ่มความแข็งแรงและลดการซึมผ่านของน้ำ

ข้อเด่นที่สำคัญของฝายแกนดินซีเมนต์ ได้แก่

• ช่วยชะลอการไหลของน้ำ ลดความรุนแรงของกระแสน้ำหลาก
• กักเก็บน้ำไว้ใช้ในฤดูแล้งสำหรับอุปโภคและการเกษตร
• ดักตะกอนและวัสดุที่ไหลมากับน้ำ ลดการกัดเซาะตลิ่ง
• ส่งเสริมการเกิดป่าเปียกและระบบนิเวศในพื้นที่น้ำท่วมชั่วคราว

การนำไปใช้และผลการดำเนินงานในพื้นที่

ภาครัฐและภาคประชาสังคมได้ร่วมมือกันก่อสร้างฝายแบบนี้ในพื้นที่ต่าง ๆ ของจังหวัด โดยมีทั้งขนาดเล็กและขนาดกลางจำนวนรวมมากกว่า 1,500 แห่ง นอกจากการก่อสร้างฝายแล้ว ยังมีการขุดลอกหนองน้ำและปรับปรุงพื้นที่ให้เป็นโครงการแก้มลิงเพื่อรองรับน้ำหลากและทำหน้าที่เป็นแหล่งกักเก็บน้ำ ทั้งนี้มีการพัฒนาและติดตั้งระบบสูบน้ำที่ใช้พลังงานทดแทนเพื่อให้สามารถนำน้ำที่กักไว้ไปใช้เมื่อขาดแคลนในช่วงหน้าแล้งได้อย่างมีประสิทธิภาพ ตัวอย่างการนำไปใช้ที่ระบุในพื้นที่อำเภอเชียงกลางสะท้อนถึงแนวทางที่ผสมผสานเทคโนโลยีกับภูมิสังคมท้องถิ่น

บทบาทชุมชนและการยั่งยืน

การบริหารจัดการแบบบูรณาการของจังหวัดเน้นการเปิดพื้นที่ให้ชุมชนมีส่วนร่วมทั้งในขั้นตอนออกแบบ การก่อสร้าง และการดูแลรักษาฝายซึ่งเป็นการเพิ่มความยั่งยืนของโครงการ นักวิจัยแนะนำรูปแบบการก่อสร้างและการบำรุงรักษาที่สอดคล้องกับสภาพภูมิประเทศของแต่ละลุ่มน้ำ เพื่อให้ชุมชนสามารถบริหารจัดการทรัพยากรน้ำด้วยตนเองได้ในระยะยาว

ข้อมูลเชิงเทคนิคสรุป

ความท้าทายและทิศทางต่อไป

แม้ฝายแกนดินซีเมนต์จะมีศักยภาพในการลดผลกระทบจากน้ำหลากและเพิ่มแหล่งน้ำสำรอง แต่การขยายผลต้องคำนึงถึงการประเมินผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมและการบูรณาการกับโครงสร้างพื้นฐานระดับพื้นที่อื่น ๆ เช่น ระบบระบายน้ำของเทศบาล การฟื้นฟูป่า และการจัดการที่ดิน ทั้งนี้การมีส่วนร่วมของชุมชนและการติดตามผลอย่างต่อเนื่องจะเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้นวัตกรรมนี้ช่วยสร้างความปลอดภัยด้านน้ำและความมั่นคงทางอาหารให้กับจังหวัดน่านได้จริงในระยะยาว

การนำแนวทางวิจัยไปปรับใช้ในพื้นที่ภูเขาที่มีลักษณะเฉพาะเช่นน่าน จึงไม่เพียงช่วยบรรเทาปัญหาเฉพาะหน้า แต่ยังเป็นกรณีศึกษาที่อาจนำไปปรับประยุกต์ใช้ในพื้นที่ต้นน้ำอื่น ๆ ของประเทศที่เผชิญปัญหาเดียวกัน