พื้นที่ป่าต้นน้ำเขายายดาในอำเภอเมืองระยอง ซึ่งครอบคลุมตำบลตะพง แกลง บ้านแลง และต่อเนื่องถึงอำเภอบ้านค่าย ได้รับการฟื้นฟูอย่างเป็นระบบจากบริษัท เอสซีจี เคมิคอลส์ จำกัด (มหาชน) หรือ SCGC ร่วมกับชุมชน หน่วยงานราชการ และภาคีเครือข่าย ผลงานที่เป็นรูปธรรมคือการซ่อมและสร้าง ฝายชะลอน้ำกว่า 7,600 แห่ง เพื่อชะลอการไหลของน้ำ เพิ่มการซึมลงสู่ดิน และรักษาความชุ่มชื้นในผืนป่า
ผลลัพธ์เชิงปริมาณและผลกระทบต่อชุมชน
การดำเนินงานครอบคลุมพื้นที่กว่า 28,000 ไร่ ส่งผลให้ผืนป่าสามารถมีปริมาณน้ำท่าในลำธารรวมกว่า 14 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี ซึ่งช่วยยกระดับความมั่นคงด้านน้ำให้กับครัวเรือนเกษตรกรในพื้นที่ ทำให้สวนผลไม้และพื้นที่เกษตรมีน้ำเพาะปลูกได้ตลอดปี ส่งผลให้ผลผลิตรวมของพื้นที่เพิ่มขึ้นเป็นกว่า 79 ล้านกิโลกรัมต่อปี
จากการศึกษาต่อเนื่องยังพบการฟื้นตัวของระบบนิเวศทั้งในด้านพรรณไม้และสัตว์ป่า โดยพบพรรณไม้จำนวน 120 ชนิด และสัตว์ป่า 123 ชนิด อีกทั้งพื้นที่ยังช่วยกักเก็บคาร์บอนไดออกไซด์ได้เทียบเท่ากว่า 2.5 ล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์ ซึ่งสะท้อนการฟื้นตัวของระบบนิเวศควบคู่กับการเพิ่มความมั่นคงด้านทรัพยากรน้ำ
| ตัวชี้วัด | จำนวน/ปริมาณ |
|---|---|
| พื้นที่ฟื้นฟู | 28,000 ไร่ |
| ฝายชะลอน้ำที่ซ่อม-สร้าง | 7,600 แห่ง |
| ปริมาณน้ำท่าในลำธารต่อปี | 14 ล้านลูกบาศก์เมตร |
| ผลผลิตทางการเกษตรต่อปี | 79 ล้านกิโลกรัม |
| จำนวนพรรณไม้ | 120 ชนิด |
| จำนวนสัตว์ป่า | 123 ชนิด |
| การกักเก็บคาร์บอน | 2.5 ล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า |
ภูมิหลังและความจำเป็นของโครงการ
ย้อนกลับไปประมาณ 20 ปีที่ผ่านมา เขตป่าต้นน้ำรอบเขายายดาถูกบุกรุกเพื่อนำไปปลูกมันสำปะหลัง ทำให้ผืนป่าขาดความอุดมสมบูรณ์ เกิดปัญหาภัยแล้งและไฟป่าอย่างต่อเนื่อง ส่งผลกระทบต่อความเป็นอยู่ของครัวเรือนเกษตรกรรมประมาณ 4,000 ครัวเรือนในพื้นที่ เนื่องจากขาดแคลนน้ำทั้งเพื่ออุปโภคบริโภคและการเกษตร
วิกฤตการณ์น้ำครั้งใหญ่ในพื้นที่เมื่อราวพ.ศ. 2550 ทำให้หลายสวนผลไม้โดยเฉพาะสวนทุเรียนต้องเผชิญปัญหาผลผลิตลดลงหรือถึงขั้นตายเพราะขาดน้ำและทุนในการจัดหาน้ำ จึงเป็นแรงกดดันให้เกิดความร่วมมือระหว่างภาคเอกชน หน่วยงานรัฐ และชุมชนในการฟื้นฟูพื้นที่ต้นน้ำอย่างเป็นรูปธรรม
การเชื่อมโยงการบริหารจัดการน้ำสู่พื้นที่เกษตร
หนึ่งในกลไกสำคัญของโครงการคือการเชื่อมต่อการจัดการน้ำจากพื้นที่ต้นน้ำสู่พื้นที่ราบปลายน้ำ เช่น พื้นที่เกษตรบ้านหัวทุ่ง เพื่อสร้างเครือข่ายการจัดการน้ำชุมชนที่ยั่งยืน ซึ่งช่วยให้ชุมชนใช้ทรัพยากรน้ำอย่างมีประสิทธิภาพ และต่อยอดสู่กิจกรรมเศรษฐกิจอื่น ๆ เช่น การแปรรูปสินค้า วิสาหกิจชุมชน และการท่องเที่ยวเชิงเกษตร
- ชุมชนมีน้ำใช้ตลอดปีมากขึ้น
- สวนผลไม้และการเกษตรมีความมั่นคงทางผลผลิต
- ระบบนิเวศและความหลากหลายทางชีวภาพฟื้นตัว
“ที่ผ่านมาประเทศไทยเกิดวิกฤตการณ์น้ำในหลายรูป...”
โครงการของ SCGC แสดงให้เห็นบทบาทของภาคเอกชนในการร่วมฟื้นฟูระบบนิเวศและสร้างความมั่นคงด้านทรัพยากรน้ำให้กับชุมชนท้องถิ่น อย่างไรก็ตาม การรักษาความยั่งยืนยังต้องการการมีส่วนร่วมต่อเนื่องจากหน่วยงานท้องถิ่น ประชาชนและภาคส่วนต่าง ๆ เพื่อป้องกันการบุกรุกซ้ำและเสริมความเข้มแข็งด้านการบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติในระยะยาว
สำหรับประชาชนและเกษตรกรในพื้นที่ การเข้าร่วมกิจกรรมจิตอาสา การรักษาฝายชะลอน้ำ และการปรับเปลี่ยนวิธีการใช้ที่ดินเป็นแนวทางปฏิบัติที่ช่วยยืดอายุโครงการ และยังเพิ่มโอกาสให้ชุมชนได้รับประโยชน์ทั้งด้านน้ำ อาชีพ และสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน
รายงานนี้สะท้อนการดำเนินงานของโครงการฟื้นฟูเขายายดาที่มีผลเป็นรูปธรรมทั้งด้านน้ำและระบบนิเวศ ซึ่งเป็นกรณีศึกษาสำคัญของการฟื้นฟูผืนป่าต้นน้ำในระดับจังหวัดที่สามารถต่อยอดไปสู่การจัดการทรัพยากรธรรมชาติในบริบทอื่น ๆ ได้
