ชาวสวนกะเพราขอนแก่นหวั่นสิทธิปลูก-เก็บเมล็ด หลังบริษัทจดคุ้มครอง 4 สายพันธุ์

ความกังวลจากแปลงกะเพราในชุมชน

ชุมชนผู้ปลูกกะเพราในตำบลโคกสี อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น แสดงความไม่สบายใจต่อกรณีมีบริษัทเอกชนดำเนินการจดทะเบียนคุ้มครองพันธุ์กะเพรา จำนวน 4 สายพันธุ์ ซึ่งเกษตรกรท้องถิ่นระบุว่า พืชชนิดนี้เป็นทรัพยากรที่เกิดจากธรรมชาติและถูกปลูกสืบทอดกันมาจากบรรพบุรุษ จึงเกรงว่าจะส่งผลกระทบต่อสิทธิในการปลูกและการเก็บเมล็ดพันธุ์เพื่อใช้ต่อในครัวเรือน

เสียงจากคนปลูกในพื้นที่

นางอำนวย โคตรนั้วะ อายุ 66 ปี เกษตรกรผู้ปลูกกะเพราในพื้นที่ เปิดเผยว่า แม้การพัฒนาพันธ์อาจผ่านงานวิจัยและพัฒนา แต่พันธุ์ที่นำมาจดทะเบียนมีจุดเริ่มต้นมาจากพันธุ์ดั้งเดิมที่ชาวบ้านปลูกกันอยู่แล้ว จึงไม่เห็นด้วยกับการถือสิทธิ์ของบริษัทเอกชนต่อพืชที่เป็นมรดกทางการเกษตรของชุมชน

"หากบริษัทพัฒนาพันธุ์ได้ดีแล้วนำมาขาย ชาวบ้านก็ซื้อ แต่ตนไม่ทราบว่าสายพันธุ์ใดเป็นของบริษัท หรือพันธุ์ที่ปลูกอยู่เกี่ยวข้องกับพันธุ์ที่จดทะเบียนหรือไม่...หากต่อไปถูกจำกัดการปลูกหรือเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้เอง ชาวบ้านจะทำอะไรกินและหารายได้จากที่ใดมาทดแทน"

ผลกระทบต่อรายได้ครัวเรือน

การปลูกกะเพราเป็นรายได้ประจำของครอบครัวนางอำนวย นำเงินมาใช้จ่ายค่าน้ำ ค่าไฟ ค่าอาหาร และส่งลูกไปโรงเรียน เธอปลูกและเก็บยอดขายส่งให้แม่ค้าเป็นประจำทุกวัน โดยระบุว่ามีการส่งผลผลิตไปยังตลาดท้องถิ่นเป็นประจำในปริมาณดังนี้

วิถีการปลูกและการจัดการของชาวบ้าน

ชาวบ้านในพื้นที่ระบุว่าปลูกกะเพราด้วยวิธีที่ไม่ได้พึ่งพาสารเคมีมากนัก ส่วนใหญ่จัดทำน้ำหมักและน้ำพอกจากทรัพยากรในชุมชนเพื่อนำมาพ่นรักษา จัดการดินและปลูกสลับชุด เมื่อปลูกครบหนึ่งปีจะพรวนดินและเพาะปลูกชุดใหม่ เพราะหากปลูกต่อเนื่องนาน ใบกะเพราคุณภาพจะเล็กลงและไม่สามารถขายได้ในราคาที่พอใจ

ความกลัวต่อข้อจำกัดด้านเมล็ดพันธุ์

นอกจากมุมมองด้านวัฒนธรรมที่มองพืชผักพื้นบ้านเป็นมรดกของชุมชนแล้ว เกษตรกรยังกล่าวถึงมิติทางเศรษฐกิจ หากการจดทะเบียนพันธุ์ก่อให้เกิดข้อจำกัดในการเก็บเมล็ดพันธุ์ใช้เอง ชาวบ้านจะต้องเผชิญกับต้นทุนที่เพิ่มขึ้นจากการซื้อเมล็ดพันธุ์เชิงพาณิชย์หรือการต้องเปลี่ยนไปปลูกพืชชนิดอื่น ซึ่งไม่ใช่ทางเลือกที่เหมาะสมสำหรับผู้สูงอายุหรือผู้มีรายได้น้อย

สิ่งที่ชาวบ้านต้องการเห็น

แนวทางที่ชาวบ้านเรียกร้องคือความชัดเจนเรื่องขอบเขตการคุ้มครองพันธุ์พืชและการคงไว้ซึ่งสิทธิในการเก็บเมล็ดพันธุ์เพื่อใช้ภายในครัวเรือน โดยยอมรับบทบาทของภาคเอกชนในการพัฒนาพันธุ์ แต่ไม่ต้องการให้การคุ้มครองไปจำกัดสิทธิที่ชุมชนใช้มานาน

• เรียกร้องความชัดเจนจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเกี่ยวกับการจดทะเบียนพันธุ์พืช
• ต้องการมาตรการคุ้มครองเกษตรกรรายย่อยในการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้ในครัวเรือน
• หวังให้มีช่องทางสื่อสารและมีส่วนร่วมของชุมชนก่อนการจดทะเบียนพันธุ์พืชที่มีผลกระทบ

มุมมองต่ออนาคตของการทำเกษตรแบบยั่งยืน

เมื่อพิจารณาจากการปลูกและจัดการของชาวบ้านในตำบลโคกสี การรักษาสิทธิการใช้เมล็ดพันธุ์ท้องถิ่นไม่เพียงเกี่ยวข้องกับรายได้เล็กๆ ของครอบครัว แต่ยังเชื่อมโยงกับความมั่นคงทางอาหารและวัฒนธรรมการเกษตรของชุมชน การหากระบวนการกลางที่ให้ทั้งภาคเอกชนและชุมชนมีส่วนร่วมในการกำหนดมาตรการจึงเป็นเรื่องจำเป็น เพื่อให้การพัฒนาพันธุ์พืชไม่เป็นปัจจัยฉุดรั้งชุมชนผู้ปลูกเดิม

การเคลื่อนไหวจากพื้นที่โคกสีสะท้อนความต้องการให้หน่วยงานรัฐที่เกี่ยวข้องชี้แจงบทบาทการคุ้มครองพันธุ์พืชอย่างโปร่งใสและคำนึงถึงผู้ที่เกี่ยวข้องตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ เพื่อรักษาอาชีพและภูมิปัญญาท้องถิ่นเอาไว้เป็นมรดกให้คนรุ่นต่อไป