กรมทรัพย์สินทางปัญญา กระทรวงพาณิชย์ เดินหน้าให้ความรู้และเตือนผู้ประกอบการและผู้บริโภคเกี่ยวกับการคุ้มครองของสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) สำหรับผลิตภัณฑ์ "ชามไก่ลำปาง" หลังพบการจำหน่ายสินค้าที่มีลักษณะคล้ายคลึงกันในท้องตลาด โดยยืนยันว่าการใช้ ชื่อสินค้า และ ตรา GI ต้องเป็นไปตามหลักเกณฑ์ที่กรมกำหนด มิฉะนั้นถือเป็นการแอบอ้างและมีโทษทางกฎหมาย
ประวัติเกี่ยวข้องและเหตุผลที่ได้รับการคุ้มครอง
กรมฯ ระบุว่า ชามไก่ลำปางมีต้นกำเนิดจากการพัฒนาวัสดุดินในพื้นที่อำเภอแจ้ห่ม ตั้งแต่ราวพ.ศ. 2500 เมื่อพบแหล่งดินขาวที่เหมาะสมสำหรับการทำเครื่องปั้นดินเผา ชุมชนและโรงงานท้องถิ่น โดยเฉพาะช่างเชื้อสายจีน มีบทบาทในการพัฒนาเทคนิคการผลิตจนกลายเป็นสินค้าที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว ผลจากการสืบทอดภูมิปัญญาและลักษณะภูมิศาสตร์ดังกล่าวทำให้ชามไก่ลำปางได้รับการขึ้นทะเบียนเป็น GI ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2554
เกณฑ์การผลิตที่กำหนดไว้ในทะเบียน GI
การขึ้นทะเบียนระบุลักษณะวิธีการผลิตที่ต้องปฏิบัติตามเพื่อให้สินค้าได้รับการยอมรับว่าเป็นชามไก่ลำปางแท้ ได้แก่
- ใช้วัตถุดิบหลักเฉพาะถิ่น คือ ดินขาวลำปางผสมดินดำและส่วนผสมอื่น เช่น หินฟันม้าและทรายแก้ว เพื่อให้เนื้อดินมีความเหนียวและคงรูป
- กระบวนการขึ้นรูปตามภูมิปัญญาท้องถิ่น เช่น การขึ้นรูปด้วยเครื่อง Jiggering และการตกแต่งด้วยมีดและฟองน้ำ ก่อนการผึ่งแห้งหรือเผาที่อุณหภูมิรอบแรก 800 องศาเซลเซียส
- การลงลวดลายด้วยมือ โดยลายที่เป็นเอกลักษณ์มีรูป "ไก่ ต้นกล้วย และดอกโบตั๋น" และใช้สีสำเร็จรูปที่ได้มาตรฐาน ก่อนเคลือบและเผาอีกครั้งที่อุณหภูมิ 1,200–1,250 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 6–9 ชั่วโมง
การควบคุมคุณภาพและการใช้ตรา GI
กรมทรัพย์สินทางปัญญาอธิบายว่า ผู้ผลิตที่จัดทำระบบควบคุมคุณภาพและผ่านการประเมินจากคณะกรรมการตรวจสอบ จะได้รับอนุญาตให้ติดตรา GI บนผลิตภัณฑ์หรือบรรจุภัณฑ์เป็นระยะเวลา 2 ปี และสามารถขอการประเมินต่อเนื่องเมื่อครบกำหนด โดยการมีตรานี้เป็นหลักประกันให้ผู้บริโภคเชื่อมั่นได้ว่าสินค้ามีการควบคุมคุณภาพและสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้
| ข้อมูล | ตัวเลข/รายละเอียด |
|---|---|
| ปีที่ขึ้นทะเบียน GI | พ.ศ. 2554 |
| จำนวนผู้ประกอบการที่ผลิต | ประมาณ 10 ราย |
| ปริมาณการผลิตรวมต่อปี | ราว 2,600 ชิ้น |
มาตรการทางกฎหมายและคำเตือน
กรมฯ เตือนว่าการแอบอ้างใช้ชื่อหรือสัญลักษณ์ GI โดยไม่ได้รับอนุญาตเป็นความผิดตามกฎหมาย ซึ่งมีทั้งบทลงโทษทางแพ่งและอาญา โดยการใช้ชื่อ GI หรือตราสัญลักษณ์โดยมิชอบย่อมส่งผลกระทบต่อความเชื่อมั่นของผู้บริโภคและรายได้ของผู้ผลิตท้องถิ่น
“กรมขอเชิญชวนประชาชนเลือกซื้อชามไก่ลำปางที่มีการแสดงชื่อสินค้า GI และตราสัญลักษณ์ GI อย่างถูกต้อง”
คำเตือนนี้ยังระบุช่องทางสำหรับผู้พบเห็นสินค้าที่สงสัยว่าอาจแอบอ้างว่าเป็น GI ให้แจ้งเจ้าหน้าที่ทันทีผ่านสำนักงานพาณิชย์จังหวัดหรือสายด่วนของกรมทรัพย์สินทางปัญญา หมายเลข 1368 เพื่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเข้าตรวจสอบต่อไป
ผลกระทบต่อผู้ประกอบการและผู้บริโภค
การคุ้มครอง GI มีจุดมุ่งหมายเพื่อรักษามาตรฐานของสินค้าและปกป้องรายได้ของผู้ผลิตในพื้นที่ แต่ข้อจำกัดด้านกฎหมายคือการคุ้มครองชื่อและแหล่งกำเนิดเป็นหลัก ไม่ได้คุ้มครองรูปลักษณ์ทั่วไปของผลิตภัณฑ์ ดังนั้นสินค้าที่มีลวดลายคล้ายคลึงแต่ไม่ได้ใช้ชื่อหรือสัญลักษณ์ GI อาจไม่เข้าข่ายความผิด ทำให้ภาครัฐยังต้องให้ความรู้เพื่อป้องกันการหลอกลวงและสร้างความมั่นใจให้ผู้บริโภค
สำหรับผู้บริโภค กรมฯ แนะนำให้ตรวจสอบการแสดงชื่อ GI และตราสัญลักษณ์บนผลิตภัณฑ์ก่อนซื้อ หากไม่พบหรือมีความไม่แน่ใจควรซักถามข้อมูลจากผู้ขายหรือแจ้งหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ทั้งนี้การเลือกซื้อสินค้าที่มีการรับรองช่วยสนับสนุนผู้ประกอบการท้องถิ่นและรักษาภูมิปัญญาท้องถิ่นให้คงอยู่ต่อไป
ความเคลื่อนไหวครั้งนี้สะท้อนความพยายามของหน่วยงานรัฐในการรักษามาตรฐานสินค้าแผ่นดินและปกป้องผู้ประกอบการรายเล็กในลำปางไม่ให้สูญเสียฐานรายได้จากการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรม ขณะเดียวกันยังเป็นการส่งสัญญาณให้ตลาดตระหนักถึงคุณค่าของการรับรองที่มาที่ไปของสินค้า
