ชุมชนชาวกูยในศรีสะเกษท้าทายสิทธิเมื่อการอนุรักษ์วัตถุมาก่อนชีวิตคน

ความเป็นมาย่อมสัมพันธ์กับวิถีชุมชน

ที่ใจกลางชุมชนชาวกูยบ้านเมืองจันทร์ อำเภอเมืองจันทร์ จังหวัดศรีสะเกษ มีโบราณสถานเก่าแก่ที่ชาวบ้านเรียกกันว่า “ธาตุเมืองจันทร์” ตั้งอยู่ภายในวัดบ้านเมืองจันทร์ สถานะของโบราณสถานแห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงซากศิลปกรรม แต่เป็นส่วนหนึ่งของภูมิทัศน์และความทรงจำของคนในชุมชน

เจ้าของบ้านซึ่งเป็นอดีตผู้ใหญ่บ้านเมืองจันทร์ ผู้มีบทบาทในการถ่ายทอดเรื่องเล่าและประวัติศาสตร์ท้องถิ่น คือ เสา อวศรี วัย 81 ปี ผู้ดำรงตำแหน่งผู้ใหญ่บ้านระหว่าง พ.ศ. 2542–2552 เขาให้ภาพชุมชนแห่งนี้ว่าเป็นชุมชนชาติพันธุ์กูยโบราณที่มีระบบคูน้ำล้อมรอบเป็นรูปวงกลม โดยมีลักษณะทางกายภาพที่ชัดเจนและผังเมืองที่สืบทอดมาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลายจนถึงยุคทวารวดีและอิทธิพลเขมรโบราณ

คูน้ำ คันดิน และบทบาทต่อชีวิตความเป็นอยู่

ระบบคูน้ำและคันดินรอบชุมชนไม่ใช่เพียงร่องรอยทางโบราณคดี แต่เป็นผลจากภูมิปัญญาที่ออกแบบเพื่อรับมือกับภัยคุกคามจากภายนอกและทำหน้าที่เป็นระบบจัดการน้ำให้ชุมชน โดยนำน้ำจากลำน้ำธรรมชาติเข้าสู่คูเมืองและหนองน้ำภายในเพื่อกักเก็บใช้ในการเกษตรและอุปโภคบริโภค ทำให้ชุมชนมีน้ำหล่อเลี้ยงวิถีชีวิตตลอดทั้งปี

• ผังชุมชนเป็นวงกลม รอบด้วยคูน้ำและคันดินซึ่งปรากฏหลักฐานทางกายภาพชัดเจน
• คูน้ำและหนองน้ำทำหน้าที่เป็นแหล่งน้ำสำรองสำหรับการเกษตรและการอุปโภคบริโภค
• ธาตุเมืองจันทร์ตั้งใจกลางชุมชน เป็นทั้งสัญลักษณ์และฉากหลังชีวิตผู้คนในพื้นที่

“เกิดมาก็เห็นธาตุแล้ว พ่อแม่ก็บอกว่าเกิดมาก็เจอ ปู่ยายตาทวดก็บอกว่าเกิดมาก็เจอแล้ว”

คำกล่าวของผู้ใหญ่เสาสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างคนกับสถานที่ที่ฝังลึกในความทรงจำและการสืบทอดวัฒนธรรมของชุมชน ในมุมมองของชาวบ้าน ธาตุและคูเมืองไม่ใช่เพียงวัตถุโบราณ แต่เป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันที่ให้ความมั่นคงทั้งด้านน้ำและความหมายทางสังคม

ข้อท้าทายจากการอนุรักษ์ที่อาจมองข้ามผู้คน

เมื่อหน่วยงานและนโยบายการอนุรักษ์ให้ความสำคัญกับการรักษาวัตถุและโบราณสถานในเชิงกายภาพมากกว่าการพิจารณาบริบทสังคม อาจเกิดแรงกดดันต่อการใช้พื้นที่ การจำกัดการเข้าถึงทรัพยากรที่ชุมชนพึ่งพิง และการลดบทบาทของคนท้องถิ่นในการตัดสินใจเกี่ยวกับมรดกของตนเอง ผลลัพธ์อาจทำให้สิทธิชุมชนสั่นคลอนและวิถีชีวิตถูกบีบบังคับให้เปลี่ยนไปโดยไม่สอดคล้องกับประวัติศาสตร์การอยู่อาศัยร่วมกับโบราณสถาน

ข้อมูลจากเว็บไซต์เทศบาลตำบลเมืองจันทร์ระบุว่าพื้นที่โบราณสถานมีเนื้อที่ราว 45 ไร่ 90 ตารางวา และผังชุมชนมีเส้นผ่านศูนย์กลางราว 400 ตารางเมตร ซึ่งแสดงให้เห็นว่าพื้นที่โบราณสถานตั้งอยู่ในบริเวณที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับที่อยู่อาศัยของคนท้องถิ่น

ข้อถกเถียงในพื้นที่จึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องการบูรณะซ่อมแซม แต่เป็นความท้าทายเรื่องการออกแบบนโยบายเชิงอนุรักษ์ที่ต้องคำนึงถึง สิทธิการอยู่อาศัย การจัดการทรัพยากรท้องถิ่น และการมีส่วนร่วมของชุมชนชาติพันธุ์ที่สืบทอดภูมิปัญญามายาวนาน

เสียงจากผู้เฒ่าผู้แก่และคนในชุมชนที่มองธาตุเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตเรียกร้องให้การอนุรักษ์ไม่ใช่กระบวนการที่มองวัตถุเป็นเป้าหมายเดียว แต่ต้องมองคนควบคู่ไปด้วย เพื่อให้มรดกที่ได้รับการรักษายังคงมีบทบาทต่อชีวิตและความมั่นคงของผู้คนในพื้นที่

ในบริบทของศรีสะเกษ ปัญหาเช่นนี้สะท้อนคำถามเชิงนโยบายว่าจะสร้างสมดุลอย่างไรระหว่างการรักษามรดกทางประวัติศาสตร์และการคุ้มครองสิทธิชุมชน โดยเฉพาะในชุมชนชาติพันธุ์ที่มีรูปแบบการจัดการทรัพยากรและการตั้งถิ่นฐานเฉพาะตัว

อนาคตของธาตุเมืองจันทร์และชุมชนชาวกูยขึ้นอยู่กับการเปิดพื้นที่สนทนา การร่วมตัดสินใจ และการออกแบบมาตรการอนุรักษ์ที่เคารพสิทธิและภูมิปัญญาท้องถิ่น เพื่อให้ทั้งโบราณสถานและวิถีชีวิตคนท้องถิ่นอยู่ร่วมกันได้อย่างสมดุล