เชียงรายฝุ่นยังวิกฤต ทุ่มงบแสนล้านแต่ผลไม่สอดคล้อง กดดันนโยบายจัดการต้นเหตุ

เชียงรายยังคงเผชิญปัญหามลพิษทางอากาศอย่างรุนแรง แม้ภาครัฐจะจัดสรรงบประมาณจำนวนมากเพื่อลดปัญหาในรอบหลายปีที่ผ่านมา ข้อมูลจากหน่วยงานต่างประเทศและสถาบันวิจัยชี้ให้เห็นตัวเลขค่าฝุ่นที่สูง หลายพื้นที่เกิดผลกระทบทั้งการปิดโรงเรียนและจำนวนผู้ป่วยระบบทางเดินหายใจที่เพิ่มขึ้น

งบประมาณมหาศาล vs ผลลัพธ์ที่ไม่สอดคล้อง

การวิเคราะห์งบประมาณด้านการแก้ปัญหา PM2.5 แสดงว่ารัฐได้จัดสรรเงินจำนวนนับหมื่นล้านบาทในช่วงหลายปีที่ผ่านมา แต่การใช้จ่ายที่มีลักษณะเป็นงบลงทุนกระจุกที่หน่วยงานกลาง ทำให้การจัดการปัญหาที่เกิดในระดับพื้นที่ยังไม่เพียงพอสำหรับจังหวัดที่ได้รับผลกระทบรุนแรงอย่างเชียงราย

องค์กรตรวจสอบและสถาบันวิชาการที่เกี่ยวข้องชี้ว่า การลงทุนเกือบทั้งหมดถูกตั้งไว้ในหน่วยงานส่วนกลาง ขณะที่งบที่ถึงจังหวัดที่ประสบปัญหาโดยตรงมีจำนวนน้อยมาก ส่งผลให้มาตรการเชิงโครงสร้าง เช่น การปรับเปลี่ยนระบบการเกษตร การจัดการการเผาในที่โล่ง หรือการสนับสนุนทางเลือกทางเศรษฐกิจยังไม่เกิดขึ้นในระดับที่จำเป็น

สถานการณ์ฝุ่นในพื้นที่เชียงราย

ข้อมูลเชิงตัวเลขที่เผยแพร่ระบุว่าเชียงรายเคยมีค่า PM2.5 เฉลี่ยรายปีสูงสุดของประเทศในปี พ.ศ. 2564 และต่อเนื่องมีช่วงเวลาที่ค่าดัชนีคุณภาพอากาศ (AQI) ทำสถิติสูงมากจนเป็นอันตรายต่อสุขภาพของประชาชนในพื้นที่ ข้อมูลดาวเทียมยังพบจุดความร้อนจำนวนมากในช่วงฤดูเผาไหม้ ซึ่งเป็นสัญญาณว่าการเผาในที่โล่งยังเป็นแหล่งกำเนิดฝุ่นที่สำคัญ

ผลกระทบในพื้นที่ประกอบด้วย:

• การปิดโรงเรียนในบางช่วงเวลาเพื่อลดความเสี่ยงต่อเด็กนักเรียน
• จำนวนผู้ป่วยโรคทางเดินหายใจมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น
• ภาระค่าใช้จ่ายของประชาชนในการป้องกันตนเอง เช่น หน้ากากและเครื่องฟอกอากาศ

การจัดสรรงบที่เป็นข้อถกเถียง

การตรวจสอบพบว่างบประมาณส่วนใหญ่ไปยังหน่วยงานที่ดูแลเหตุฉุกเฉิน มากกว่าการลงทุนเชิงนโยบายเพื่อแก้ที่ต้นเหตุของมลพิษ ซึ่งสะท้อนมุมมองว่าปัญหาถูกมองเป็นเรื่องตามฤดูกาลแทนที่จะเป็นประเด็นโครงสร้างด้านเศรษฐกิจและการจัดการที่ดิน

เสียงสะท้อนจากภาควิชาการและชุมชน

นักวิชาการชี้ว่าการแก้ไขปัญหาฝุ่นละอองต้องเน้นการจัดการที่ต้นตอ ทั้งเรื่องการจัดการการใช้ที่ดิน ระบบเกษตร และมาตรการที่ช่วยเปลี่ยนพฤติกรรมการเผาในพื้นที่ ส่วนชุมชนพื้นเมืองและเกษตรกรในจังหวัดต่าง ๆ ต้องการการสนับสนุนที่เป็นรูปธรรม ไม่ว่าจะเป็นทางเลือกด้านเทคโนโลยีหรือทางการตลาด เพื่อไม่ให้การแก้ปัญหาทำได้เฉพาะในฤดูกาลเท่านั้น

"งบประมาณมหาศาลที่ทุ่มลงไป สามารถแก้ปัญหาฝุ่น PM 2.5 ให้ประชาชนได้จริงหรือไม่"

คำถามข้างต้นยังคงเป็นที่ถกเถียงในหมู่ผู้เกี่ยวข้อง ทั้งหน่วยงานรัฐ นักวิชาการ และภาคประชาสังคม เพราะปัญหาที่เห็นไม่ได้เป็นเพียงการจัดการเหตุฉุกเฉิน แต่เชื่อมโยงกับโครงสร้างสังคมและเศรษฐกิจของภูมิภาค

ทางออกเชิงพื้นที่ที่ต้องเร่งดำเนินการ

ในเชิงปฏิบัติ การลดฝุ่นในเชียงรายจำเป็นต้องผสานมาตรการหลายด้าน ได้แก่ การเพิ่มการมีส่วนร่วมของหน่วยงานท้องถิ่น ชุมชนชาติพันธุ์ และเกษตรกร การกระจายงบลงสู่พื้นที่เพื่อให้เกิดการปรับเปลี่ยนวิถีการผลิต การสนับสนุนเทคโนโลยีทดแทนการเผา และการส่งเสริมการบังคับใช้กฎหมายควบคู่ไปกับการสร้างแรงจูงใจ

สำหรับประชาชน การติดตามประกาศคุณภาพอากาศและคำแนะนำจากหน่วยงานสาธารณสุขในช่วงที่มีค่าฝุ่นสูงยังเป็นเรื่องสำคัญ โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบางเช่น ผู้สูงอายุ เด็กเล็ก และผู้มีโรคประจำตัวทางเดินหายใจ

เชียงรายต้องการการออกแบบนโยบายที่ยืดหยุ่นและคำนึงถึงบริบทพื้นที่ รวมถึงการฟังเสียงของชุมชนชาติพันธุ์และเกษตรกร เพื่อเปลี่ยนแนวทางจากการรับมือเป็นการป้องกันเชิงระบบ ซึ่งเป็นหนทางเดียวที่จะลดผลกระทบต่อสุขภาพและคุณภาพชีวิตของคนในจังหวัดอย่างยั่งยืน