ทำความรู้จัก ‘หนังใหญ่วัดขนอน’ มรดกภูมิปัญญาราชบุรี ก่อนร่วมงานมหกรรมวัฒนธรรมแห่งชาติ

มรดกการแสดงที่ยังมีชีวิต

“หนังใหญ่วัดขนอน” ในจังหวัดราชบุรี ถูกยกให้เป็นหนึ่งในมหรสพชั้นสูงของไทยที่ยังสืบทอดจนถึงปัจจุบัน ทั้งในแง่ของตัวหนัง คณะการแสดง และสถานที่ซึ่งเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ดั้งเดิม ข้อมูลจากเพจของกระทรวงวัฒนธรรมและแหล่งข้อมูลประวัติศาสตร์การแสดงระบุว่า หนังใหญ่มีต้นกำเนิดตั้งแต่สมัยสุโขทัยและเจริญรุ่งเรืองในสมัยอยุธยา โดยมีการบันทึกชัดเจนตั้งแต่รัชสมัยพระเจ้าอู่ทอง

ศิลปะผสมผสานในเชิงช่างและการแสดง

หนังใหญ่เป็นการรวมศิลปะหลายแขนงไว้ด้วยกันอย่างลงตัว ได้แก่ จิตรกรรมไทยบนแผ่นหนัง การแกะสลัก การรังสรรค์ท่าทางเชิดตัวละคร นาฏศิลป์และเสียงดนตรีปี่พาทย์ที่ประกอบกันเพื่อเล่าเรื่องให้มีชีวิต ชุดเรื่องยอดนิยมที่นำเสนอในหนังใหญ่มักเป็นเรื่อง รามเกียรติ์ ซึ่งสะท้อนคติคุณธรรม ความรัก ความกล้าหาญ และแนวคิดเรื่องอำนาจของธรรม

จุดเริ่มต้นและการขยายตัวของหนังใหญ่วัดขนอน

ต้นกำเนิดของหนังใหญ่วัดขนอนมีส่วนเกี่ยวข้องกับพระครูศรัทธาสุนทร หรือที่รู้จักกันในนาม หลวงปู่กล่อม ผู้ริเริ่มแนวคิดให้ตัวหนังมีขนาดใหญ่กว่าที่เคยมีมา ท่านได้ชักชวนช่างฝีมือ เช่น ครูอั๋ง ช่างจาด ช่างจ๊ะ และช่างพ่วง มาร่วมกันสร้างชุดแรกที่ชื่อว่า “หนุมานถวายแหวน” จากนั้นมีการสานต่อจนเกิดชุดตัวหนังรวมทั้งหมดเป็นจำนวน 313 ตัว ณ วัดขนอน ซึ่งถือว่าเป็นชุดที่ครบถ้วนทั้งตัวหนังและคณะการแสดง

การฟื้นฟูและการสนับสนุนระดับชาติ

ในปี พ.ศ. 2532 สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเห็นคุณค่าของศิลปะการแสดงหนังใหญ่ โดยมีพระราชดำริให้วัดขนอนอนุรักษ์ตัวหนังชุดเก่าและจัดทำชุดใหม่ขึ้นใช้ในการแสดง งานช่างชุดใหม่นี้มหาวิทยาลัยศิลปากรได้รับมอบหมายให้รับผิดชอบทั้งกระบวนการช่าง และเมื่อวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2538 หนังใหญ่ชุดใหม่นี้ได้ถูกทูลเกล้าฯ ถวาย ณ โรงละครแห่งชาติ พร้อมได้รับพระราชทานให้นำมาใช้แสดงทดแทนชุดเดิม เป็นการสืบทอดศิลปะเพื่อให้คงอยู่คู่สังคมไทยต่อไป

เชื่อมโยงกับงานมหกรรมวัฒนธรรมแห่งชาติ

เนื้อหาที่เผยแพร่จากแหล่งข่าวยังระบุว่า ผู้สนใจจะได้ชมการสาธิตและร่วมเวิร์กชอปด้านศิลปะการแสดงของหนังใหญ่ รวมถึงการชม “การตอกหนังใหญ่วัดขนอน” ภายในงาน มหกรรมวัฒนธรรมแห่งชาติ “สี สรรค์ ไทย : COLORS OF THAI THAI” ซึ่งกำหนดจัดขึ้นระหว่างวันที่ 2–6 กันยายน พ.ศ. 2569 ณ อิมแพ็ค เอ็กซิบิชั่น ฮอลล์ 7–8 เมืองทองธานี นับเป็นโอกาสให้สาธารณชนได้สัมผัสกระบวนการศิลป์อันสลับซับซ้อนและสัมผัสการแสดงต้นตำรับจากวัดขนอนโดยตรง

กระบวนการสร้างตัวหนังและการแสดง

เบื้องหลังการแสดงหนังใหญ่ประกอบด้วยขั้นตอนและฝีมือช่างหลายด้าน ตั้งแต่การแกะลวดลายไทยลงบนแผ่นหนังวัว การออกแบบท่วงท่าเชิด การประสานบทพากย์ บทร้อง และการประสานวงปี่พาทย์ให้เรื่องราวปลุกชีวิตขึ้นมาอย่างสมจริง การดำเนินงานเหล่านี้สะท้อนถึงความประณีตและการบูรณาการภูมิปัญญาท้องถิ่น

• ต้นกำเนิด: สมัยสุโขทัย ต่อเนื่องถึงอยุธยา
• ผู้ริเริ่มที่วัดขนอน: พระครูศรัทธาสุนทร (หลวงปู่กล่อม)
• จำนวนตัวหนังที่วัดขนอนมี: 313 ตัว
• การฟื้นฟูสำคัญ: มหาวิทยาลัยศิลปากร รับผิดชอบงานช่าง ชุดใหม่ทูลเกล้าฯ ถวายใน พ.ศ. 2538
• งานจัดแสดงที่เกี่ยวข้อง: มหกรรมวัฒนธรรมแห่งชาติ 2–6 กันยายน พ.ศ. 2569

ตารางสรุปข้อมูลสำคัญ

ความหมายต่อชุมชนและการอนุรักษ์

การที่หนังใหญ่วัดขนอนได้รับการสนับสนุนให้ฟื้นฟูและนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายสะท้อนถึงคุณค่าทางวัฒนธรรมที่หน่วยงานระดับชาติให้การยอมรับ สำหรับชุมชนท้องถิ่น หนังใหญ่วัดขนอนไม่เพียงแต่เป็นการแสดงเพื่อความบันเทิง แต่ยังเป็นแหล่งเรียนรู้ภูมิปัญญา เป็นการสืบทอดฝีมือช่าง และเป็นเครื่องมือส่งเสริมความภาคภูมิใจของคนในพื้นที่

“หนังใหญ่เป็นมหรสพชั้นสูงที่ผสานศิลปะหลากแขนงและถ่ายทอดเรื่องราวอย่างมีชีวิตชีวา”

ผู้สนใจชมการสาธิตหรือเข้าร่วมเวิร์กชอปควรติดตามประกาศของกระทรวงวัฒนธรรมและผู้จัดงานมหกรรมวัฒนธรรมแห่งชาติเพื่อข้อมูลการเข้าชมและตารางการแสดงโดยละเอียด ทั้งนี้การรับชมการแสดงหนังใหญ่ต้นตำรับจากวัดขนอนในงานระดับชาตินับเป็นโอกาสที่หาชมได้ยากและเป็นการสนับสนุนการสืบทอดศิลปะประจำท้องถิ่นให้ยังคงอยู่ต่อไป