สระบุรีแซนด์บ็อกซ์ ขยับสู่โมเดลพื้นที่ทดลองเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจคาร์บอนต่ำ

จังหวัดสระบุรีได้รับการนำเสนอเป็นพื้นที่ทดลองหรือ "สระบุรีแซนด์บ็อกซ์" เพื่อศึกษาแนวทางการเปลี่ยนผ่านจากเมืองอุตสาหกรรมไปสู่เศรษฐกิจที่ปล่อยคาร์บอนต่ำ โดยแนวคิดสำคัญคือการทำงานในระดับพื้นที่ (Area-based Approach) ร่วมกันระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน และประชาชน เพื่อให้การเปลี่ยนผ่านไม่ทิ้งทั้งภาคอุตสาหกรรมและชุมชนภายในจังหวัดไว้ข้างหลัง

ทำไมต้องเป็นสระบุรี

ความโดดเด่นของสระบุรีอยู่ที่โครงสร้างเศรษฐกิจที่พึ่งพาอุตสาหกรรมหนัก โดยเฉพาะอุตสาหกรรมปูนซีเมนต์เป็นฐานสำคัญ ส่งผลให้การลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในพื้นที่มีความซับซ้อนมากกว่าท้องถิ่นทั่วไป เพราะต้องพิจารณาทั้งพลังงาน กระบวนการผลิต การจัดการทรัพยากร และของเสียควบคู่กันไป

แนวทางการทำงานแบบ 4P และ Area-based Approach

การนำเสนอกรณีสระบุรีในเวที The Bangkok Business Summit 2026 ถูกยกขึ้นเป็นตัวอย่างการทำงานแบบ Public–Private–People Partnership (4P) โดยมุ่งเน้นการประสานพลังจากหลายฝ่ายเพื่อออกแบบการเปลี่ยนผ่านในระดับพื้นที่ ไม่ใช่เป็นเพียงการตั้งเป้าหมายลดคาร์บอนของโรงงานแต่ละแห่งเท่านั้น แต่เป็นการมองพื้นที่ทั้งจังหวัดเป็นระบบเดียว

• ครอบคลุมวงจรพลังงานและกระบวนการอุตสาหกรรม
• การจัดการของเสียและการนำวัสดุกลับมาใช้ประโยชน์
• เชื่อมโยงภาคเกษตร ป่าไม้ และการใช้ประโยชน์ที่ดิน
• ให้ชุมชนมีส่วนร่วมและได้รับผลประโยชน์จากการเปลี่ยนผ่าน

การขยายขอบเขตจากโรงงานสู่เมือง

จุดเปลี่ยนที่ทำให้โครงการนี้น่าสนใจคือการขยายโจทย์จาก "การลดคาร์บอนในโรงงาน" ไปสู่กิจกรรมทางเศรษฐกิจและวิถีชีวิตของประชาชนในพื้นที่ ข้อนี้สะท้อนว่าการเปลี่ยนผ่านด้านสภาพภูมิอากาศต้องรวมการเปลี่ยนแปลงทั้งระบบ ไม่ใช่เฉพาะเทคโนโลยีภายในโรงงานเท่านั้น

การยอมรับในระดับสากลและการเชื่อมโยงนโยบาย

องค์กรระหว่างประเทศบางแห่ง เช่น World Economic Forum ได้นำแนวคิดการทำงานกับคลัสเตอร์อุตสาหกรรม (Transitioning Industrial Clusters) มาเชื่อมโยงกับความพยายามของสระบุรี โดยเห็นความสำคัญของความร่วมมือระหว่างธุรกิจ รัฐ และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในพื้นที่ เพื่อเร่งกระบวนการเปลี่ยนผ่านของคลัสเตอร์อุตสาหกรรม

ความท้าทายที่ยังต้องแก้ไข

แม้แนวทาง Area-based Approach จะให้มุมมององค์รวม แต่ยังมีโจทย์เชิงปฏิบัติที่ต้องเข้าไปจัดการ เช่น การสร้างระบบบริหารจัดการร่วมของหลากหลายฝ่าย การจัดสรรผลประโยชน์ระหว่างอุตสาหกรรมกับชุมชน และการหากลไกทางการเงินที่เหมาะสมสำหรับการลงทุนด้านพลังงานสะอาดและเทคโนโลยีใหม่ๆ

ผลกระทบต่อชุมชนและเศรษฐกิจท้องถิ่น

การเปลี่ยนผ่านหากออกแบบไม่ดีอาจส่งผลกระทบต่อรายได้และการจ้างงานในพื้นที่ แต่แนวคิดของสระบุรีแซนด์บ็อกซ์มีเป้าหมายให้การเปลี่ยนผ่านเป็นกระบวนการที่ "คนในพื้นที่มีส่วนร่วมและได้ประโยชน์" ดังนั้นการส่งเสริมการนำวัสดุเหลือใช้กลับมาใช้ การเพิ่มพื้นที่สีเขียว และการจัดการขยะจึงเป็นส่วนหนึ่งของมาตรการที่ตอบโจทย์ทั้งสิ่งแวดล้อมและชุมชน

แนวปฏิบัติที่ปรากฏในโครงการ

จากข้อมูลของภาคีโครงการ แนวทางปฏิบัติที่ถูกหยิบยกขึ้นมารวมถึงการจัดการขยะอย่างเป็นระบบ การนำวัสดุทางการเกษตรกลับมาใช้ประโยชน์ และการขยายพื้นที่สีเขียวในพื้นที่อุตสาหกรรมและชุมชน ซึ่งเป็นมาตรการที่มีผลทั้งต่อการลดการปล่อยก๊าซและการฟื้นฟูสภาพแวดล้อมในระดับท้องถิ่น

ความเป็นไปได้และข้อเสนอแนะ

การจะผลักดันโมเดลนี้ให้สำเร็จต้องอาศัยการออกแบบเชิงนโยบายที่ชัดเจน กลไกทางการเงินที่ตอบโจทย์การลงทุนระยะยาว รวมถึงการเสริมศักยภาพของชุมชนเพื่อให้สามารถมีส่วนร่วมในการตัดสินใจและได้รับผลประโยชน์อย่างเป็นธรรม การแลกเปลี่ยนความรู้ระหว่างผู้ประกอบการ หน่วยงานรัฐ และภาคประชาสังคมจึงสำคัญอย่างยิ่ง

สระบุรีแซนด์บ็อกซ์จึงไม่ใช่เพียงการทดลองเทคโนโลยีเครดิตคาร์บอนหรือการเปลี่ยนเชื้อเพลิงของโรงงานเท่านั้น แต่เป็นการออกแบบการเปลี่ยนผ่านในระดับพื้นที่ที่พยายามผนึกรวมมิติอุตสาหกรรม ชุมชน และสิ่งแวดล้อมเข้าด้วยกัน เพื่อให้การเปลี่ยนผ่านครั้งนี้ยั่งยืนและเป็นประโยชน์ต่อทุกฝ่ายในจังหวัด