Het kabinet ontving deze week van het ministerie van Financiën een overzicht met mogelijke bezuinigingen voor alle ministeries. In dat overzicht staan ook meerdere opties voor het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek, variërend van het verhogen van collegegeld tot het beperken van buitenlandse studenten en het verlagen van onderzoeksbudgetten. Het overzicht is onderdeel van de bijlagen bij de Miljoenennota en heeft geen directe beleidsstatus; het dient volgens het ministerie ter ondersteuning van politieke besluitvorming.
Welke opties staan op de lijst?
Het rapport noemt expliciet maatregelen die de kosten voor de overheid kunnen verlagen. Voor het hoger onderwijs en de wetenschap wordt onder meer genoemd:
- verhoging van het collegegeld voor studenten;
- afschaffen van de basisbeurs voor studenten;
- bezuinigen op de wetenschap, onder meer door minder geld voor onderzoek beschikbaar te stellen;
- maatregelen om het aantal buitenlandse studenten te reduceren;
Het ministerie van Financiën benadrukt dat het overzicht geen waardeoordeel bevat over de wenselijkheid van maatregelen. Tegelijkertijd leggen recente vergelijkingen met eerdere versies van de ombuigingslijst bloot dat voorstellen van jaar tot jaar veranderen.
Veranderingen ten opzichte van eerdere lijsten
Sommige ideeën die eerder werden genoemd, verschijnen in de meest recente versie niet meer. Als voorbeelden uit eerdere versies gelden:
| Voorstel | Vermelding in 2023 | Vermelding in 2026 |
|---|---|---|
| Langstudeerboete (hoger collegegeld bij langere studieduur) | Wél genoemd | Niet genoemd |
| Limiet op aantal promovendi per vakgebied | Wél genoemd | Niet genoemd |
Die verschuivingen roepen vragen op over de totstandkoming van de lijsten. "Het is niet heel transparant hoe de lijst tot stand komt", zegt onderzoeker Julia van Rijn van het Instituut voor Publieke Economie. Zij wees eerder op het verschil in omvang en inhoud van de lijsten over de jaren heen en merkte ook op dat niet altijd duidelijk is waarom sommige ministeries meer opties aandragen dan andere.
"De ombuigingslijst is bedoeld ter ondersteuning van politieke besluitvorming en bevat geen oordeel over de politieke (on)wenselijkheid"
Analyse: wat betekent dit voor studenten en onderzoek?
Hoewel het kabinet nu juist extra geld wil vrijmaken voor onderwijs en onderzoek, toont het bestaan van de lijst de mogelijke beleidsrichting die bij een andere politieke afweging kan volgen. Mogelijke consequenties zijn wezenlijk:
- Een verhoging van het collegegeld of het afschaffen van de basisbeurs zou de kosten voor studenten op korte termijn verhogen en daarmee de toegankelijkheid van het hoger onderwijs kunnen verminderen, met name voor huishoudens met lagere inkomens.
- Korting op onderzoeksbudgetten raakt niet alleen universiteiten maar ook de langere termijnwaarde van wetenschap en innovatie, met mogelijke gevolgen voor werkgelegenheid in onderzoek en internationale samenwerking.
- Beperkingen op buitenlandse studenten beïnvloeden de inkomsten van instellingen die deels afhankelijk zijn van collegegelden van niet-EU-studenten en kunnen de internationale verwevenheid in het onderwijs aantasten.
Experts attenderen er bovendien op dat de lijsten vooral de bezuinigingsbedragen tonen en doorgaans de baten of neveneffecten niet volledig meewegen. Dat maakt politieke afwegingen minder transparant en bemoeilijkt publieke discussie over prioriteiten, stelt Van Rijn.
Wat nu?
Op korte termijn verandert er niets: het huidige kabinet kiest volgens het ministerie voor extra investeringen in onderwijs en onderzoek. Toch is de ombuigingslijst relevant voor de politieke ruimte in latere kabinetsperioden en voor oppositiepartijen die alternatieve bezuinigingsvoorstellen kunnen presenteren. Voor studenten, docenten en onderzoekers blijft het belangrijk te volgen welke voorstellen op politiek draagvlak stuiten en of er bij eventuele bezuinigingen aandacht blijft voor gelijke kansen in het onderwijs.
De publicatie van de lijsten bij de Miljoenennota vergroot de politieke transparantie, maar roept ook nieuwe vragen op over methodiek en selectie van maatregelen. Een heldere verantwoording van de impact en een afweging van baten én lasten zouden de discussie over mogelijke bezuinigingen kunnen verdiepen en verhelderen.
