กลุ่มอนุรักษ์และฟื้นฟูพันธุ์ข้าวพื้นเมืองหอมเลิงฮัง ในตำบลอุ่นจาน อำเภอกุสุมาลย์ จังหวัดสกลนคร ยืนหยัดอนุรักษ์และพัฒนาพันธุ์ข้าวพื้นเมืองที่หายากและมีคุณค่าทางวัฒนธรรมของท้องถิ่น โดยเดินหน้ารวมกลุ่มชาวบ้านในพื้นที่รอบเทือกเขาภูพาน เพื่อฟื้นฟูการปลูกแบบดั้งเดิมและเพิ่มมูลค่าข้าวผ่านการแปรรูปและการจัดการเชิงชุมชน
จากภูมิปัญญาบรรพบุรุษสู่การรวมกลุ่มเชิงรุก
นายนฤทธิ์ ไชยรักษ์ ประธานกลุ่มวิสาหกิจชุมชนอนุรักษ์และฟื้นฟูพันธุ์ข้าวพื้นเมืองหอมเลิงฮัง ระบุว่ากลุ่มก่อตั้งมาแล้วกว่า13 ปี ด้วยเจตนารมณ์ที่จะต่อยอดทรัพยากรในชุมชนตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียง และรักษาเอกลักษณ์การทำนาแบบประณีตซึ่งสืบทอดจากบรรพบุรุษ
ในพื้นที่ของกลุ่มมีการแบ่งประเภทแปลงนาตามภูมิสภาพท้องถิ่น ได้แก่ นาลุ่มหนอง นาบ๊ะ และนาฮ่อมห้วย ซึ่งถือเป็นระบบนาตามธรรมชาติที่มีป่าเป็นองค์ประกอบสำคัญของการจัดการนา ส่งผลให้การปลูกข้าวพื้นเมืองที่หลากหลายสามารถดำรงอยู่ได้อย่างยั่งยืน
"พื้นที่ของเราจะแตกต่างจากที่อื่นคือ เราทำนาบนนิเวศน์ที่เป็นป่าโคก มีป่าล้อมนา... นาลุ่มหนอง นาบ๊ะ และนาฮ่อมห้วย"
ความหลากหลายของพันธุ์ข้าวและการจัดการเชิงชุมชน
กลุ่มอนุรักษ์นี้รวบรวมและพัฒนาพันธุ์ข้าวพื้นเมืองมากกว่า300 สายพันธุ์ โดยในจำนวนนี้มีตระกูลข้าวหอมถึงประมาณ40 สายพันธุ์ ซึ่งแต่ละสายพันธุ์มีลักษณะเด่นด้านรสชาติ สี และคุณค่าทางโภชนาการที่แตกต่างกัน เช่น ข้าวโสมมาลี ข้าวหอมใบเตย ข้าวหอมนิล ข้าวภูเขียว ข้าวปล้องแอ้ว ข้าวเหนียวแดง ข้าวมะลิแดง และข้าวก่ำน้อย
การรวมกลุ่มช่วยให้เกษตรกรแลกเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์และองค์ความรู้ ทำให้สามารถลดการพึ่งพาเมล็ดพันธุ์ภายนอกได้อย่างมีนัยสำคัญ ทั้งยังนำไปสู่การปรับปรุงวิธีการจัดการแปลงนาในแนวทางเกษตรอินทรีย์และการทำนาแบบประณีต
| ข้อมูล | ตัวเลข |
|---|---|
| จำนวนสายพันธุ์ข้าวพื้นเมืองในกลุ่ม | กว่า 300 สายพันธุ์ |
| จำนวนสายพันธุ์ข้าวหอม | ประมาณ 40 สายพันธุ์ |
| ระยะเวลาก่อตั้งกลุ่ม | 13 ปี |
| การลดปริมาณเมล็ดพันธุ์ต่อไร่ | จาก 20 กก. เหลือ 2 กก. |
ผลลัพธ์เชิงเศรษฐกิจและการอนุรักษ์
หนึ่งในผลลัพธ์ที่ชัดเจนจากการทำงานร่วมกันคือความสามารถในการลดต้นทุนการผลิต โดยสมาชิกสามารถลดการใช้เมล็ดพันธุ์จากเดิมประมาณ 20 กิโลกรัมต่อไร่ เหลือเพียงประมาณ 2 กิโลกรัมต่อไร่ เนื่องจากมีการคัดเลือกและรักษาพันธุ์ภายในชุมชน ทำให้ต้นทุนลดลงและความมั่นคงทางเมล็ดพันธุ์ของชุมชนสูงขึ้น
นอกจากนี้ กลุ่มยังมุ่งเน้นการเพิ่มมูลค่าข้าวผ่านการแปรรูปและการสร้างตราสินค้าเชิงชุมชน เพื่อให้ผลผลิตจากการอนุรักษ์เป็นรายได้ที่จับต้องได้สำหรับครัวเรือนสมาชิก และเป็นแนวทางให้ชุมชนอื่น ๆ นำไปประยุกต์ใช้
- รักษาและฟื้นฟูพันธุ์ข้าวพื้นเมืองมากกว่า 300 สายพันธุ์
- ส่งเสริมการทำนาอินทรีย์แบบป่าล้อมนาและนาแบบประณีต
- ลดต้นทุนเมล็ดพันธุ์ เพิ่มความมั่นคงด้านเมล็ดพันธุ์และรายได้ชุมชน
ความพยายามของกลุ่มอนุรักษ์หอมเลิงฮังในสกลนคร ไม่เพียงเป็นการเก็บรักษาพันธุกรรมพืชที่มีมูลค่าทางวัฒนธรรมเท่านั้น แต่ยังเป็นต้นแบบของการบูรณาการระหว่างการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ วิถีชีวิตดั้งเดิม และการพัฒนาทางเศรษฐกิจของชุมชนในพื้นที่ภูพานตอนล่าง ซึ่งหากได้รับการสนับสนุนและขยายผลอย่างเหมาะสม ย่อมช่วยเสริมความเข้มแข็งให้กับภูมิปัญญาท้องถิ่นและความยั่งยืนของระบบเกษตรกรรมชุมชนต่อไป
