In Overijssel is een nieuw samenwerkingsproject gestart dat erfgoed expliciet wil betrekken bij toekomstige gebiedsontwikkelingen. Het programma, genaamd 'Laat erfgoed spreken', wordt uitgevoerd door acht Overijsselse erfgoedorganisaties onder coördinatie van de Stichting Landschap Overijssel en bouwt voort op het cultuur- en erfgoedbeleid van de provincie uit 2024.
Erfgoed als inspiratie, niet als blokkade
De initiatiefnemers benadrukken dat erfgoed in hun opvatting niet primair een obstakel vormt voor ontwikkelingsprojecten, maar juist kansen biedt om ruimtelijke ingrepen te versterken. Centrale techniek in het project is een pionierend kaartensysteem waarmee toekomstige ruimtelijke plannen worden gelegd naast aanwezige culturele en historische waarden.
“Erfgoed is niet zozeer een blokkade of hindermacht, maar kan ook veel inspiratie bieden.”
Volgens programmacoördinator Linde Arts-Stokvis helpt die vroege koppeling om al in het ontwerpproces zicht te krijgen op zowel risico's als mogelijkheden, zodat plannen beter aansluiten op eeuwenoude gebruikspatronen in het landschap.
Praktische doelen en aanpak
Het project ontstond nadat de provincie in 2024 expliciet ruimte gaf voor erfgoed bij de grote transities in het landelijk gebied. Met veel ruimtelijke initiatieven op komst, constateerde men dat vrijwel overal in Overijssel erfgoed aanwezig is. Door die waarden vroegtijdig te inventariseren wil 'Laat erfgoed spreken' vertragingen voorkomen en gebiedsontwikkelingen verrijken. De belangrijkste elementen van de aanpak zijn:
- vroegtijdige koppeling van ruimtelijke plannen aan erfgoedinventarisaties;
- gebruik van een kaartgereedschap om locaties en waarden inzichtelijk te maken;
- coördinatie tussen meerdere erfgoedorganisaties om kennis te delen;
- aanreiken van inspiratie voor ontwikkelaars en ontwerpers, niet alleen restricties.
Wat verandert er voor gemeenten en projectontwikkelaars?
Doordat erfgoedwaarden al in de ontwerpfase zichtbaar worden gemaakt, verandert de rol van de archeoloog en andere erfgoedprofessionals. Waar deze tot nu toe vaak werd gezien als een partij die eventuele vertragingen veroorzaakt door rapportages en vindplaatsen, kan zij volgens de initiatiefnemers meer adviserend en richtinggevend optreden. Dat kan effect hebben op de manier waarop gemeenten en projectontwikkelaars hun trajecten inrichten.
Concrete instrumenten
Het programma werkt primair met kaarten en regionale kennisdeling. Zonder detailopgaven van de deelnemende organisaties in dit bericht, laat zich het instrumentarium als volgt samenvatten:
| Instrument | Doel |
|---|---|
| Kaartensysteem | Vroegtijdig zichtbaar maken van historische waarden bij locaties voor ontwikkeling |
| Regionale samenwerking | Kennis delen tussen erfgoedorganisaties en aansluiting zoeken op provinciaal beleid |
| Advies in ontwerpfase | Ontwerpkeuzes inspireren met historische context in plaats van alleen juridisch toetsen |
Mogelijke effecten op landschap en economie
Door erfgoed als bron van inspiratie te gebruiken, verwachten de initiatiefnemers dat gebiedsontwikkelingen meer aansluiten op bestaande landschappelijke structuren en historische gebruikspatronen. Dat kan leiden tot projecten die duurzaam, landschappelijk coherent en maatschappelijk gedragen zijn. Voor lokale gemeenschappen kan dit het behoud van herkenbaarheid en identiteit vergroten; voor ontwikkelaars mogelijk tot toegevoegde waarde bij planvorming en marketing.
Voor wie is dit relevant?
Het project richt zich op partijen die plannen maken in het buitengebied en in historische landschappen: gemeenten, planologen, ontwikkelaars, maar ook bewoners en lokale belangenorganisaties. Door waarden vroegtijdig in beeld te brengen, kunnen alle betrokkenen hun keuzes beter afwegen en met minder verrassingen te maken krijgen tijdens aanbesteding en uitvoering.
Vervolgstappen
De volgende stappen van 'Laat erfgoed spreken' omvatten de verdere uitrol van het kaartensysteem en het intensiveren van de samenwerking tussen de betrokken erfgoedorganisaties. De provincie heeft met haar beleid uit 2024 de aanzet gegeven; de uitvoering ligt bij de deelnemende organisaties en lokale partners.
Voor Overijssel betekent dit project een samenspel tussen verleden en toekomst: niet alleen beschermen, maar ook benutten. Of die aanpak werkelijk leidt tot minder vertragingen en meer kansrijke projecten zal blijken uit de eerste concrete gebiedsprocessen waarin het systeem wordt toegepast.
Door Aylin Doğan, correspondentie Overijssel
