In zijn inaugurele rede heeft hoogleraar Bert van den Brink betoogd dat de universiteit zich niet eenvoudig laat vangen in politieke labels. Volgens hem is de universiteit geen 'neoliberaal bolwerk' en ook geen 'linkse kerk', maar een instelling die boven politieke partijdigheid moet staan en vooral de autoriteit van kennis vertegenwoordigt.
Waarde en rituelen van kennis
Van den Brink, sinds juli vorig jaar decaan van de Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen in Nijmegen en eerder hoogleraar politieke en sociale filosofie in Utrecht, verwees in zijn rede naar de maatschappelijke waardering voor wetenschap. Hij benadrukte het belang van tradities en rituelen die de status van kennisinstellingen zichtbaar maken, ook al lijken die uitdossingen volgens hem soms niet meer te passen bij hedendaagse verhoudingen rond autoriteit.
De hoogleraar noemde de universiteit een plaats waar kennisautoriteit samenkomt met onderwijs en onderzoek. Die positie wekt vertrouwen bij het publiek, zo onderstreepte hij, maar brengt ook verantwoordelijkheden met zich mee: universiteiten moeten onafhankelijk kunnen opereren en ruimte bieden voor kritisch denken.
Vrees voor inperking academische vrijheid
Tegelijk waarschuwde Van den Brink voor zorgwekkende ontwikkelingen rond academische vrijheid. Die zorgen spelen niet alleen in Nederland, aldus de hoogleraar, maar wereldwijd. De roep om meer pluriformiteit en debat binnen universiteiten gaat hand in hand met discussies over wat vrije wetenschap en open debat in de praktijk betekenen.
"Wel zijn er terechte zorgen over de academische vrijheid, wereldwijd én in Nederland."
De oratie illustreert een bredere nationale discussie: hoe behouden kennisinstellingen hun onafhankelijkheid in een tijd van politieke polarisatie, publieke druk en economische verstrengeling met externe partijen?
- Publiek vertrouwen: onderzoek toont aan dat Nederlanders relatief veel vertrouwen hebben in wetenschap als instituut.
- Rituelen en gezag: symboliek rond academische ceremonies blijft volgens Van den Brink betekenisvol, ook al roept die vragen op over autoriteit.
- Academische vrijheid: de hoogleraar signaleert toenemende zorgen over beperkingen op vrijheid van onderzoek en onderwijs.
Context: vertrouwen in instituties
Van den Brinks opmerkingen sluiten aan op eerder onderzoek naar institutioneel vertrouwen in Nederland. Uit dat onderzoek kwam naar voren dat het vertrouwen in wetenschap hoog is in vergelijking met andere instituties. De gemeten scores laten een duidelijk verschil zien:
| Instituut | Gemiddelde score |
|---|---|
| Wetenschap | 7,5 |
| Rechtspraak | 6,6 |
| Kranten | 5,7 |
| Tweede Kamer | 4,8 |
Die cijfers illustreren waarom kennisinstellingen een bijzondere maatschappelijke positie innemen en waarom discussies over hun rol snel politiek geladen raken. Van den Brink gebruikt dat vertrouwen als argument voor terughoudendheid bij zowel externe politieke bemoeienis als interne ideologische uniformiteit.
Praktische implicaties
Het betoog heeft gevolgen voor bestuurders binnen en buiten de universiteit. Als universiteiten geen politieke partijen zijn, zoals Van den Brink stelt, dan volgen daaruit praktische vragen over financiën, samenwerking met bedrijfsleven en het vormgeven van curricula. Besturen en medezeggenschapsorganen zullen wegen hoe zij onafhankelijkheid beschermen zonder de aansluiting met samenleving en arbeidsmarkt te verliezen.
De oratie roept tevens op tot reflectie binnen de academische gemeenschap: hoe waarborgen onderwijs en onderzoek hun kritische functie zonder in zichzelf te vervallen of juist politiek instrumentaliseerd te worden? Van den Brink pleit voor rituelen en instituties die de autoriteit van kennis zichtbaar houden, maar vraagt ook om alertheid op signalen van inperking van vrijheid.
De lezing van Van den Brink vormt een oproep aan beleidsmakers, universitaire besturen en het brede publiek: respecteer de onafhankelijke positie van kennisinstellingen, en onderhoud tegelijk het debat over hun rol met aandacht voor pluriformiteit en vrijheid van onderzoek.
