Gebruikers van beeldgerichte social media rapporteren vaker kenmerken van orthorexia nervosa, blijkt uit een nieuwe wetenschappelijke review. Onderzoekers, onder meer van de Universiteit Maastricht, onderzochten 31 bestaande studies naar de relatie tussen socialmediagebruik en een obsessieve focus op gezond of 'schoon' eten.
Wat is orthorexia en waar gaat het om?
Orthorexia nervosa beschrijft een intense preoccupatie met de kwaliteit van voedsel en strikte regels over wat wel of niet gegeten mag worden. In tegenstelling tot aandoeningen waarbij afvallen of lichaamsbeeld centraal staat, draait het bij orthorexia vooral om het nastreven van een persoonlijk idee van zuiver en gezond eten.
Beeldmateriaal en tijd op het platform spelen een rol
De analyse toont aan dat het gebruik van platforms waarop visuele content de boventoon voert — met name Instagram, TikTok en YouTube — sterker samenhing met meer kenmerken van orthorexia dan gebruik van voornamelijk tekstgeoriënteerde platforms. Een mogelijke verklaring is de manier waarop eten en gezondheid visueel worden voorgesteld: video’s met dagmenu’s, esthetisch opgemaakte borden en voorstellingen van een 'perfecte' levensstijl kunnen een normatief beeld creëren van wat gezond zou zijn.
Daarnaast bleek de hoeveelheid tijd die iemand op social media doorbrengt van belang. Respondenten die langere periodes op deze platforms doorbrachten, gaven vaker kenmerken van orthorexia aan. Onderzoekers noemen ook de werking van algoritmes als versterkende factor: wie regelmatig video's over gezond eten of strict voedingsgedrag bekijkt, krijgt doorgaans meer vergelijkbare content voorgeschoteld.
Niet alle gezondheidscontent is schadelijk
De onderzoekers benadrukken dat gezondheidsinformatie op social media niet per definitie negatief is. Wel bleek dat specifieke thema’s — zoals clean eating, nadruk op zelfdiscipline of promotie van extreem slank zijn — vaker geassocieerd waren met kenmerken van problematisch eetgedrag. De context en toon van berichten lijken dus van groot belang.
- Visuele platforms bleken vaker gekoppeld aan orthorexie-kenmerken dan tekstgebaseerde platforms.
- Lange gebruiksduur van social media correleerde met meer signalen van obsessief voedingsgedrag.
- Algoritmes kunnen bestaande voorkeuren versterken door vergelijkbare content steeds weer aan te bieden.
| Platformtype | Gevonden samenhang met orthorexia |
|---|---|
| Beeldgerichte platforms (Instagram, TikTok, YouTube) | Sterkere samenhang |
| Tekstgebaseerde platforms | Minder sterke of inconsistent rapportage |
Gevolgen en aanbevelingen
De bevindingen hebben implicaties voor voorlichting, preventie en mediale opvoeding. Omdat visuele content en algoritmische aanbevelingen gebruikers snel in een bepaalde informatiestroom kunnen houden, ligt er een taak voor platformaanbieders, zorgprofessionals en opvoeders om bewustzijn te vergroten en risicovolle patronen tijdig te signaleren.
Praktische aandachtspunten zijn onder meer:
- Zorg voor mediawijsheid: bespreek met jongeren en volwassenen hoe algoritmes werken en hoe idealiserende beelden effect kunnen hebben op eetgedrag.
- Varieer je informatiebronnen over voeding en gezondheid en volg ook betrouwbare, wetenschappelijk onderbouwde accounts.
- Beperk schermtijd en maak bewuste keuzes over welke accounts je volgt; kleine aanpassingen in het algoritmegedrag kunnen de blootstelling aan risicocontent verminderen.
Voor zorgverleners betekent dit dat vragen over socialmediagebruik onderdeel zouden kunnen zijn van routine-anamnese bij patiënten met voedingsproblemen. Ook publieke campagnes die nu ingezet worden ter promotie van gezonde voeding kunnen aandacht besteden aan het benoemen van onrealistische of rigidiserende voedingsidealen.
Hoewel de review 31 studies bijeenbrengt, wijzen de onderzoekers op beperkingen: veel onderzoeken zijn observationeel en kunnen geen definitieve oorzaak-en-gevolgrelaties aantonen. Wel levert de synthese een consistent patroon dat verdere, longitudinale studies rechtvaardigt om mechanismen en risicofactoren te verduidelijken.
De uitkomst benadrukt dat een ogenschijnlijk onschuldige scrollsessie door een reeks 'What I Eat in a Day'-video’s of perfect gepresenteerde maaltijden voor sommige gebruikers kan bijdragen aan een ongezonde relatie met voeding. Bewust gebruik en aandacht voor de inhoud van gezondheidscontent zijn daarom relevant voor iedereen die sociale media inzet om zich te informeren of te inspireren.
