Van sokaklarında çark sesi, bazı semtlerde hâlâ sabahın erken saatlerinde işleyen bir ritim gibi yankılanıyor. Bu seslerden en köklüsü 73 yaşındaki Müzbah Cengiz’in atölyesinden geliyor. Babasının yanında öğrenerek başladığı ustalığı tam 59 yıldır sürdüren Cengiz, terzi makasından döner bıçağına, sanayi testerelerinden berber makasına kadar geniş bir yelpazede bileme yapıyor. İş, onun için sadece gelir kaynağı değil; Van’ın zanaat geleneğinin yaşayan bir tanığı.
Atölye mirası: Babadan oğula geçen çark
Cengiz, mesleğe ilişkin anılarını paylaşırken kentin değişimini de gözler önüne serdi. Babasının Van’a geldiği yıllarda testere bileme işini yapan usta sayısının çok az olduğunu, o dönemde taleplerin yoğunluğunun gece gündüz çalışmayı gerektirdiğini aktardı. İşe ilk başladığı yıllarda el çarkı ile çalışıldığını, 1960-70’li yıllardan sonra ise mekanizasyonla birlikte iş yapış şeklinin değiştiğini söyledi.
«Makinemiz yoktu o tarihlerde. 1960-70'li yıllardan sonra tabii bu çarkla çalışmaya başladık. Elimizdeki çarkla; testere, makas, terzi makası, berber makası, lokanta bıçakları, zırh, döner bıçağı ve robot bıçağı biliyoruz.»
Cengiz, özellikle benzinli motorlu testerelerin ve daha sonra elektrikli ekipmanların piyasaya girmesiyle testere bileme ihtiyacının azaldığını, ancak ince işçilik gerektiren diş açma gibi bazı işlemlerde ustalığın önemini koruduğunu belirtti. Kendisi, daha önce elle yaptığı birçok ayrıntılı işi bugün presle yaptıklarını ifade etti.
Ekonomi ve aile: Zanaatın geçim kaynağı rolü
Yarım asrı aşkın süredir bu mesleği sürdüren Cengiz, yaptığı iş sayesinde 10 kişilik ailesinin geçimine katkı sağladığını söylüyor. Meslek, aile içinde kuşaklar boyunca aktarıldı: Müzbah Usta, ikinci kuşak olduğunu, çocuklarının ise üçüncü kuşak olarak mesleğe ilgi gösterdiğini; dördüncü kuşağın da başlamaya hazır olduğunu anlattı. Bu durum, zanaatın hem ekonomik hem de kültürel bir bağın sürdürülmesine nasıl vesile olduğunu gösteriyor.
- Ustanın yaşı: 73
- Meslekteki deneyim: 59 yıl
- Ailesi: 10 kişilik nüfus
- Kullanılan yöntemler: El çarkı, elektrikli çark, pres, eğe ve matkap
| Dönem | Kullanılan yöntem / teknoloji |
|---|---|
| 1960-1973 | El çarkıyla bileme |
| 1970'ler sonrası | Elektrikli çarklar ve motorlu testereler |
| Günümüz | Pres ve modern aletlerle hassas işler |
Usta, mesleğin her kuşakta bir şekilde devam edeceğine dair umudunu da paylaştı. Ancak genç kuşakların rahatlığa alıştığını ve eskisi kadar zorlu işlere yönelmediğini söyleyerek, zanaatın sürekliliğini korumanın zorluklarına işaret etti.
Van için anlamı: Kültür, ekonomi ve kimlik
Bıçak bileme gibi küçük atölye işler, Van’ın günlük yaşamında görünmez bir ağ örüyor. Lokantalardan berberlere, sanayiye kadar birçok alanda ihtiyaç duyulan bıçak ve testere bakımı, kent içi ticaretin ve hizmet sektörünün devamlılığı için kritik. Ayrıca atölyeler, sokak kültürünün, komşuluk ilişkilerinin ve el emeğinin korunmasında rol oynuyor.
Çarkın başında geçen yılların birikimi, sadece kesici aletlerin keskinliğini değil, Van’ın zanaat hafızasının da canlı tutulmasını sağlıyor. İşin içinde aile öyküleri, öğrenme süreçleri ve teknolojiyle yavaş da olsa uyumlanma var. Bu hikâye, Van sokaklarının sabahına hâlâ bir ritim kazandıran ustaların günlük emeklerinin kısa bir dökümünü sunuyor.
Yıllarca çarkın başında geçirilen zamanın izleri, ellerinde ve atölyesinde belirgin. Bu izler, kent için nesilden nesile aktarılan bir değerin somut tanığı olmaya devam ediyor.
