Süleyman Demirel Üniversitesi (SDÜ) Güzel Sanatlar Fakültesi'nde yürütülen araştırma, Isparta ve çevresinde geleneğini sürdüren el dokuma üreticileri için önemli bir gelişme olarak duyuruldu. Akademik ekip, halı, kilim ve kumaş üretiminde sık rastlanan "siyah dökülmesi" adı verilen bozulma sorununa doğal ve test edilmiş bir çözüm getirdi.
Problemin kaynağı ve ekonomik boyutu
Çalışmada belirtilene göre, geleneksel siyah rengin elde edilmesinde tarihsel olarak kullanılan demir mordanı iplerin zaman içinde yapısal zarar görmesine yol açıyor. Bu bozulma, 25–30 yıl gibi orta vadede iplerde aşınma, 50–100 yıl gibi uzun vadede ise parçalanma ve dökülme ile sonuçlanabiliyor. SDÜ Güzel Sanatlar Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mustafa Genç tarafından yapılan açıklamada, bu yöntemin dokumalarda kalıcılık sorununa neden olduğu vurgulandı.
- Geleneksel dokumalarda demir mordanının uzun vadeli zararları tespit edildi.
- Yeni yöntemde demir yerine şap (potasyum alüminyum sülfat) kullanıldı.
- Renk elde etmede ardışık doğal boyama (kırmızı, sarı, çivit/indigo) uygulandı.
Uygulanan yöntem ve test sonuçları
Proje kapsamında siyah renk, tek bir boyarmadde yerine üç aşamalı doğal boyama ile elde edildi: önce kırmızı, sonra sarı ve son aşamada çivit otu/indigo ile mavi ton verildi; bunun sonucunda koyu ve derin siyah elde edildiği kaydedildi. Mordan olarak ise demir yerine Anadolu'da bulunan doğal bir tuz olan şap kullanıldı. Bu değişiklikle demire bağlı olarak iplerin yapısında oluşan olumsuz etkinin ortadan kaldırılması amaçlandı.
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| Eski uygulama | Demir mordanı ile tek aşamalı siyah boyama |
| Yeni uygulama | Şap mordanı + ardışık doğal boyalar (kırmızı, sarı, çivit) |
| Dayanıklılık testleri | İzmir Olgunlaşma Enstitüsü'nde ışık, yıkama ve sürtünme haslığı testleri yapıldı; sonuçlar yüksek haslık gösterdi |
"Yeni yöntemle demir kullanımından kaynaklanan ve iplerin yapısına zarar veren sorunun ortadan kaldırılmasını amaçladık,"
Genç, elde edilen siyah rengin İzmir Olgunlaşma Enstitüsü'nde gerçekleştirilen ışık, yıkama ve sürtünme haslığı testlerinden geçtiğini, sonuçların yüksek haslık değerleri verdiğini bildirdi. Çalışmanın Arte Sanat Dergisi'nde yayımlandığı ve bilimin yanı sıra sanat dünyasının kullanımına sunulduğu da belirtildi.
Isparta için somut etkiler
Isparta bölgesinde halı, kilim ve el dokuma üretimi hem ekonomik hem de turistik bir gelir kalemi. Bu alanda kullanılan iplerin dayanıklılığının artması şu somut sonuçları doğurabilir:
- Ürün ömrünün uzaması, tüketici güveninin ve talebin artması.
- Restorasyon ve konservasyon maliyetlerinde düşüş; tarihi dokumaların korunması.
- Yerel zanaatkârların rekabet gücünün artması ve özgün ürünlerin pazarlanmasında avantaj.
Çalışmanın ekibi, yöntemin geleneksel dokumalarda kullanılan iplerin korunmasına katkı sağlamayı hedeflediğini belirtti. Uygulamanın sahaya aktarılması ve üreticilerce benimsenmesi durumunda Isparta merkezli atölyeler ile kırsal üretim noktalarında uzun vadeli ekonomik getiriler beklenebilir.
SDÜ'deki bu geliştirme, yöresel tekstilin hem kültürel mirasını güvence altına almaya hem de ticari değerini güçlendirmeye yönelik somut bir bilimsel adım olarak değerlendiriliyor. Uygulamanın yaygınlaştırılması için atölye eğitimleri, pilot üretimler ve üretici bilgilendirmeleri gibi takip adımları gelecekte gündeme gelebilir.
Ferhat Çukurova
Isparta, Akdeniz Muhabiri — WE NEWS
